Eniri | Registriĝo | Сайта кӗрсен унпа туллин усӑ курма пулӗ
 +20.0 °C
 

Reklamo

Валерий Алексин: Ҫакӑ-и илемлӗ литература?

Валерий Алексин04.04.2019 18:526737 Пурĕ пăхнă

Тутарстанра пурӑнакан паллӑ журналист Николай Сорокин нумаях пулмасть Чӑваш кӗнеке издательствинче «Тӑлӑх арӑм минтерӗ» роман пичетлесе кӑларчӗ. Хаҫат-журнал ҫийӗнчех асӑрхарӗ ҫакна, кӗнекери ӗҫ-пуҫ епле тӗвӗленсе аталанни, унти геройсен шӑпи пирки вырӑнлӑ сӑмах хускатрӗ.

«Тылра юлнӑ хӗрарӑмсем йывӑр ӗҫпе асапланни – литературӑра ҫӗнӗ тема мар. Ешӗл Йӑмраллӑ чӑваш ялӗнче те пӗтӗм пурнӑҫ вӗсем ҫинче тытӑнса тӑрать. Ҫапах та «Тӑлӑх арӑм минтерӗ» роман авторӗ вӗсенче ӗҫ лашисене мар, хӗрсемпе хӗрарӑмсенех курать, вӗсен черчен чунне уҫса пама тӑрӑшать. Ҫавӑнпа вӑл тӑлӑх арӑмсен ыйхӑллӑ мар, хуйхӑллӑ каҫӗсене пусӑмласа сӑнарлать. Хӗрарӑмсене вӑйран яракан, тӑнран кӑларакан вилӗм хучӗсем вара пӗрин хыҫҫӑн тепри килеҫҫӗ. Тӑлӑх арӑмсем — ялӗпе! (Г. Матвеева. Тӑлӑх пулмаллаччӗ-и вӗсен? «Чӑваш хӗрарӑмӗ», 7.03.2919).

«Тутарстанри Атӑл ҫывӑхӗнчи Ешӗл Йӑмраллӑ ял тӑлӑха тӑрса юлнӑ, Тӑван ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи вӑхӑтӗнче фронта кайнӑ ик ҫӗр ытла арҫын пуҫ хунӑ, хыпарсӑр ҫухалнӑ. Ним тӑвайманнипе хӗрарӑмсем упӑшкасӑр тӑрса юлнӑ Веселина Кузнецова чӗннипе влаҫа хирӗҫ ҫӗкленеҫҫӗ. «Хамӑр ачасене вӗлерме памастпӑр! Урӑх ача ҫуратмастпӑр», — тӗв тӑваҫҫӗ вӗсем...» (Р. Власова. Тӑлӑх арӑмӑн минтерӗ ҫемҫе-и? «Хыпар», 12.03. 2019).

Рецензентсемпе тӗпрен илсен килӗшес килет. Анчах ҫакна та хушса хӑвармалла: ҫырӑвҫӑн ӑсталӑхӗ, произведенин илемлӗх шайӗ пирки вӗсем нимех те каламан.

Калас пулать, роман сюжетне автор самай ӑнӑҫлӑ ҫыхма пултарнӑ. 1945 ҫул, вӑрҫӑ чарӑнас умӗнхи ҫӗкленӳллӗ тапхӑр. Хусанти НКВД тӗрминче вара пачах урӑх «ҫанталӑк»: кунта ҫамрӑк хӗрарӑм асапланать. Ун асаилӗвӗнче нумай ӗҫ-пуҫ карталанса иртет. Телейлӗ юрату та пулнӑ ун пурнӑҫӗнче, ашшӗ-амӑшӗпе килӗштерсе пурӑнни те, вӗреннӗ ҫын пулма ӑнтӑлнӑ чух путсӗрсем ура хуни те. Тата вӑйран кайиччен ӗҫлени, хуйхӑ ҫине хуйхӑ тиенни...

Веселина Кузнецова «ахаль» хӗрарӑм маррине те автор ҫине тӑрсах ӗнентерет: вӑл илемлӗ те ӑслӑ, тӗлӗнмелле хастар. Чӑннипех лидер пулмалли ҫын.

Паллах, романа «вӗрилле» хаклама ҫӑмӑл мар, унта ырӑ енсемпе пӗрлех ҫитменлӗхсем те сахал мар кӗрсе кайнӑ. Вулакансен шухӑшне шута хурса, критиксемпе литературоведсен сӑмахне итлесе хӑш-хӑш кӗнекене тӳрлетсе тата хушса ҫӗнӗ кӑларӑмпа кӑларни те сахал мар пулнӑ. Анчах, тӗлӗнмелле пулин те, ҫакна пачах та шута илмесӗр асӑннӑ роман «Ҫӗнӗ вӑхӑт» издательствӑра тепӗр кӑларӑмпа пичетленсе тухрӗ. Маларах асӑннӑ кӑларӑмран вӑл 40 страница хулӑнрах, ӑна автор хӑй редакциленӗ.

Кӗнекесене танлаштарса вуласан чи малтанах ҫакна асӑрхатӑн: Чӑваш кӗнеке издательствин редакторӗ Г. Антонова «автор-редактортан» самай тимлӗрех ӗҫленӗ. Хаҫат чӗлхипе кӑнттаммӑн каланӑ вырӑнсене вӑл чылай ҫӗрте ҫемҫетнӗ, вырӑсларан пуклак куҫарнисене тӑван чӗлхепе виҫеллӗн ҫавӑрса каланӑ: сӑмахран, «ялти патриарх Калта Уртемийӗ» тенине (24 стр.) «Калта Уртемийӗ, ялти хисеплӗ ватӑ» тесе тӳрлетнӗ (15 стр.); вырӑсла конструкци тыткӑнӗнчен хӑтӑлаймасӑр «...купӑсҫӑпа мӗн пулса иртнине каласа пачӗ» (23 стр.) тенине «...купӑсҫа мӗн пулнине каласа пачӗ» тесе уҫӑмлатнӑ (17 стр). Автор ҫамрӑксене уявра алран-алӑ тытса ҫаврӑнтарас вырӑнне «аллисене ҫаклатса» ҫаврӑнтарать (35 стр.), выльӑх-чӗрлӗх апачӗ уншӑн «курӑм» иккен (26 стр.), сивӗ вара «ҫирӗпленсех пырать» (74 стр.). «Ун ҫине авланаймарӗ» (34 стр.), «пуҫ ҫаврашкасемпе кайрӗ» (81 стр.), «урисене Раҫҫейрен аран илсе тухнӑ» (75 стр.), «йытӑ сивви» тенине тата мӗнле ӑнланмалла. Кун пек шӑйрӑк «Ҫӗнӗ вӑхӑт» издательство кӑларӑмӗнче страницӑран страницӑна йӑтӑнать.

Вырӑн-вырӑн логика «уксакланине» те асӑрхатӑн: акӑ тӑлӑх атӑҫӑ, «мӗн ачаран хӑлхасӑр пулин те, юрра-кӗвве сӗре юратать» (20 стр.); тӗп героя, зоотехника вӗренме яраҫҫӗ, анчах вӑл выльӑх тухтӑрӗ пулассишӗн тимлет (28 стр.). Кӗнеке геройӗсене, ял ҫыннисене, Нюҫҫа, Ваҫиле, Санюк, Хӗвекла ят панӑ, ҫавӑнтах автор Никифор, Гришка ятсемпе пӑтранать.

Чӑваш халӑх историне акӑ мӗнле ҫавӑрттарнӑ Н. Сорокин: «Ешӗл Йӑмраллӑ — авалхи чӑваш ялӗ, Атӑл юхӑмӗн варринелле сылтӑмри чӑнкӑ ҫыранта вырнаҫнӑскер. Летописецсене шанас пулсан, вӑл пилӗк ӗмӗр каяллах пуҫланса кайнӑ. Чӑвашсем кунта Кавказпа Алтай тӑрӑхӗсенчен килнӗ тет...». Кунта автор летописецсене шанманни, «тет» хыҫҫӑн кайни куҫкӗрет.

Автор геройсене пӗрне те шутласа кӑларман иккен, вӗсен прототипӗсем камсем пулнине ҫине-ҫинех палӑртать вӑл, тӗп сӑнарӑн сӑнӳкерчӗкне роман вӗҫӗнче пичетлет, ун биографине кӗскен ҫырса парать. Вулакана «суйса ҫырнӑ» текен усал шухӑш пырса ан ҫулӑхтӑр тесе тӑрӑшать ӗнтӗ. Юррисем те кӗнекере чат ҫав тӑрӑхрисем! Тата мӗнпе ӗнентерме пулать-ха автор «тӗрӗссине кӑна» ҫырнине. Архив докуменчӗсене, наука статйинчи пек, фонд номерӗсене асӑнсах илсе кӑтартать. Ял йӑмраллӑ пулнине те сӑнӳкерчӗкпе ҫирӗплетет, вӑйӑ ҫинчен сӑмах пуҫарсан чӑваш тумӗ тӑхӑннӑ хӗрсемпе каччӑсен сӑнӳкерчӗкне тупса вырнаҫтарать. Ӗненместӗр-и? Ӑҫта кайса кӗрӗн тӗрӗслӗхе пӳрнепе тӗллесех кӑтартаҫҫӗ пулсан? Акӑ Виҫиле ача ҫуратнине ҫырса кӑтартнӑ: мӗн тетӗр, ҫакна та сӑнӳкерчӗкпех кӑтартса панӑ, ача кӑвапине касса яриччен ҫаврӑнӑҫуллӑ фотограф чупса ҫитсе ӳкерсе илме ӗлкӗрнӗ пулмалла.

Кунта илемлӗ литературӑри пултарулӑх мелӗсене, жанр уйрӑмлӑхне шута хуманни яр-уҫҫӑн курӑнса тӑрать, автор беллетристикӑран публицистикӑна каҫса каяс патнех ҫитнӗ. «Над вымыслом слезами обольюсь», — тенӗччӗ пӗр классик илемлӗ литературӑн вӑйне палӑртса. Ҫук, кун пирки ҫӑвар та ан уҫ, умӑнта — аласа тасатнӑ «тӗрӗслӗх»!

Романист ыттисем халиччен каламаннине каласшӑн, вулакана мӗнпе те пулин тӗлӗнтересшӗн пулни сисӗнет. Тен, ҫавӑнпа вӑл хӑш чух виҫерен тухсах каять: «Чаршава тачӑрах хупласа Ваҫиле трусикне хывса юнашар хучӗ...» Малалла ҫырса кайнӑ намӑс йӗркесене илсе кӑтартма хӑю ҫитмест, сӑмах кунта ҫие юлнипе-юлманнине тӗрӗслесе пӑхни пирки пырать (110 стр.). Кун пекки романра татах пур: утӑ капанӗ патӗнче тула тухни (86 стр.), уйӑх хушши тата тем-тем пирки калаҫни (98 стр.). Характера уҫса пама та, сюжета аталантарма та ҫакӑн пек сыпӑксем пачах пулӑшмаҫҫӗ, авторӑн вӑйсӑрлахне кӑна палӑртаҫҫӗ вӗсем.

Вулакана тӗлӗнтернипе анчах ҫырлахасшӑн мар иккен Н. Сорокин, вӑл ӑна тӳнтерсех яма шутланӑ. Вуласа пӑхӑр та ҫак сӑмахсене, кӗнеке авторӗ ахаль-махаль ҫыравҫӑ мар, вӑл улӑп евӗрлӗ пулнине ан манӑр: «Ку кӗнеке Нобель премийӗн лауреачӗ Михаил Шолоховӑн «Лӑпкӑ Дон» романӗнчен пӗрре те кая мар... Тӗрӗссипе каласан, Николай Сорокин романӗ Шолохов романӗнчен кая мар, вырӑнӗ-вырӑнӗпе вӑйлӑрах та пулӗ...» (Умсӑмах).

«Ҫӗнӗ вӑхӑт» издательствӑра кӑларнӑ ҫак кӑларӑмра чӑваш сас паллийӗсем нумай ҫӗрте ҫухалнӑ, текста корректор алли пачах тӗкӗнмен пулас. Илемлӗх тата техника редакторӗсем те кӗнекене сӑн кӗртме пултарнӑ. Сӑмахран, хуплашка ҫине вырнаҫтарнӑ ҫул ҫитмен хӗрача сӑнӳкерчӗкӗ кӗнеке содержанипе пачах килӗшсе тӑмасть. Информаци продукцийӗн паллине лартманнине пула асӑннӑ кӑларӑм вулавӑш ҫӳлӗкӗ ҫине лекеймӗ.

Юлашкинчен ҫакна каласа хӑвармалла: кӗнеке редакторӗн ӗҫӗ питех те яваплӑ. Вӑл тимсӗр пулсан лайӑх произведени те тӗссӗр пулса тухать, пӗлтерӗшне ҫухатать. Урӑхла тӗслӗхсем те пур: хӑш чухне редактор ҫине тӑрса «унанӑ» хыҫҫӑн пулса ҫитмен алҫыру та йӗркеллех пиҫсе тухать, литературӑра хӑйӗн вырӑнне йышӑнать. Тӗслӗх вырӑнне Н. Мранькан «Ӗмӗр сакки сарлака» романне илсе кӑтартма пулать, кун пирки нумайӑшӗ пӗлет. Хайхи «Лӑпкӑ Дон» романа та редакторсем чылай якатса тикӗслени пирки халиччен сахал мар ҫырнӑ.

 

Komentoj:

Agabazar // 3573.57.7286
2019-04-04 20:24
Agabazar
«Хамӑр ачасене вӗлерме памастпӑр! Урӑх ача ҫуратмастпӑр», — тӗв тӑваҫҫӗ вӗсем...» (Р. Власова. Тӑлӑх арӑмӑн минтерӗ ҫемҫе-и? «Хыпар», 12.03. 2019).

Урăх ача çуратмастпăр теççĕ иккен...
Анчах — мĕнле?
Вăрçăччен, 80 çул каялла, нимĕнле контрацептивсем те пулман. Çийе юлнă хыççăн хырăм пăрахса ача çуратасинчен пăрăнасшăн пулнă-ши кусем?
Е тата темĕнле урăх меслетсем пулнă? Стерилизаци пирки сăмах пырать-ши?
Ман айван ăнкарупа, вăл вăхăтра хĕрарăмсем унашкал шухăшсемпе анраса çÿремен пулĕ.
Е эп йăнăшатăп-ши? Э?
Алексин // 2997.4.7774
2019-04-04 20:44
Вулакана пӗлме: ҫак статьяна "Хыпар" хаҫата парса пӑхнӑччӗ, анчах пичетлеме килӗшмерӗҫ.
Agabazar // 3573.57.7286
2019-04-04 20:48
Agabazar
Николай Сорокин — журналист, ИТАР-ТАСС текеннин Хусанти корреспонденчĕ.

Пĕр вăхăт Хусанти чăвашла тухса тăракан "Сувар" хаçатăн редакторĕ пулнă (иккĕмĕш, Данилов хыççăн).

Тутартстанти Теччĕ районĕнчи Аслă Ăнă ялĕнче çуралса ÿснĕ. (Вăл — çав районти пурте пĕлекен Кăнна Кушкинчен чылай аякра вырнаçнă). Çывăхра ытти чăваш ялĕсем те пур — Çĕньял, Хупкĕпер, Шанчă, Кушкуй.
Кӗнеке геройӗсене, ял ҫыннисене, Нюҫҫа, Ваҫиле, Санюк, Хӗвекла ят панӑ, ҫавӑнтах автор Никифор, Гришка ятсемпе пӑтранать.
50-60-70 çул каяллахи вăхăтсем пирки калаймăп, анчах та пĕр ялти çынсенех тĕрлĕ меслетпе асăнни паянхи чăваш пурнăçĕнче пулать. Кунтан та ытларах, пĕрисем вырăсла калаçаççĕ, теприсем чăвашла, виççĕмĕшĕсем — хутăш çăрса.

Анчах та çак япалана, — "тĕрĕслĕхе" пуççапатăп тесе, —илемлĕхлĕ литературăна кĕртейместĕн. Илемлĕ литература стенографи мар (чăннипе вара стенограммăсене те тÿрлетеççĕ, ма тесен мĕнле каланă çăвăн пек майлаштарсан пăтă пулса тухать)
Кулленхи калаçура, чăвашлах пулсан, "вырăсла" ятсене калассипе те пĕчĕк уйрăмлăхсем пур: Галя => Каля, Галина => Калина, Никифор => Никкиффăр, Гришка => Кришкă

Алла калем тытакан çыннăн çак япаласене витĕр курса тăрас пулать.
Алибасов // 2997.4.7774
2019-04-05 10:37
"Хыпар" хаҫата панӑччӗ... Кунта тӗлӗнмелли ним те ҫук. Мӗн пичетлет ҫав "хаҫат" - пурте аван курса тӑратпӑр.
Agabazar // 3412.61.9798
2019-04-05 12:08
Agabazar
Никифор Мранькка çырнă "Ĕмĕр сакки сарлака" роман-сериала Н.Григорьев текен çын пичете хатĕрлесе панă пулмалла.

Анчах та пĕтĕмпех мар-тăр, юлашки томĕсене çеç.

Апла-и, капла-и, ку тĕлĕшпе çырнă тĕпчев ĕçĕсем çук.

"Ĕмĕр сакки сарлака" роман-сериалăн текстологи енĕпе майлаштарса кăларнă тексчĕ пулмалла.

Анчах та ку ĕçе никам та тулевсĕр пурнăçлас çук. Мĕншĕн тесен вăй-хал, вăхăт нумай кирлĕ. Вăл вара никамăн та ытлашши мар.

Никифор Мраньккан ятарласа тара тытнă пулăшавçисем (литература "негрĕсем" теççĕ) пулни е пулманни пирки нихçан та илтмен.

Ну леш "Тихий Дон" тексчĕ пирки апла та, капла та пайтах çырнă ĕнтĕ. Александр Солженицынран пуçласа Андрей Макаровпа Светлана Макарова таранах! Питĕ кăсăклă!
Лешкукша // 7054.5.8263
2019-04-05 14:34
.Ни литератури, ни критики ҫук чухне аранахВ.Н. Алексин сас пачӗ. "Хыпар" хаҫат мар, правительство бюллетенӗ ҫеҫ. Критика япалине ниҫта та пичетлемеҫҫӗ. Укҫа литератури анчах тухать. Йӑлтах пӑтил чӑваш!
Agabazar // 3412.61.9798
2019-04-05 16:22
Agabazar
...Ну, калăпăр, Николай Сорокин текен автора "Чăваш халăх çыравçи" текен ята парĕç.

Вара мĕн? Эп хирĕç мар. Тĕрĕсрех каласан, маншăн пурпĕрех теме те пулать. Ăна вăл ят пит кирлĕ пулсан, илтĕр эппин.

Анчах та ку пулăм чăваш халăхне мĕнле усă кÿрĕ?

Танлаштармашкăн. Авă, Валери Туркай "Чăваш халăх поэчĕ" ята илчĕ те, пурсăмăра та мĕн чухлĕ усă пулчĕ!

Поэт Путинăн шаннă çынни пулса тăчĕ. Пире Крымшăн хавасланма вĕрентрĕ. "Хыпар" хаçата пĕр вăхăт ертсе пычĕ. Чăваш чĕлхишĕн кĕрешмешкен те манмарĕ.

Тата ытти те, тата ытти те.... Анчах та Николай Сорокин та пире çавнашкалах ырлăх кăтартайĕ-ши хайхи "Чăваш халăх çыравçи" ята илнĕ хыççăн?

Тен, уссинчен ытла сиенĕ çеç пулĕ?
Алибасов // 2997.4.7774
2019-04-05 18:59
Тӗлӗнтерен эс, Акапасар. Туркай "Хыпара" ертсе пырса пурсӑмӑра та усӑ пачӗ тетӗн. Пӗлсех калаҫатӑн-и? Тӑван Атӑл" вӑл тӑрӑшнипе ҫӳхелчӗ, "Капкӑпа" "ЛИКа" хупас ыйтӑва та вӑл хускатнӑ, "кусем" туса ҫитерчӗҫ, вӑл кӑтартса хӑварнӑ ҫулпах утаҫҫӗ, пысӑк ӗҫ турӑмӑр тесе кашни пухурах кӗрлеҫҫӗ.
"Хыпар" нуши - Демьян шайӗнчи ертӳҫӗ ҫукки. Леонтьева илсе пӑхӑр-ха. Мӗн кӑна хӑтланмарӗ. Кун пирки нумай та тӗрӗс ҫырнӑ, тепре калама аван та мар.

Paĝoj: 1, ... 5, 6, 7, 8, 9, [10]

Aldoni novan komenton

Via nomo:
Via komento:
B T U T Titolo1 Titolo2 Titolo3 # X2 X2 Bildo http://
WWW:
ĂăĔĕÇçŸÿ

Всего введено: 0 симв. Лимит: 1200 симв.
Сирĕн чăвашла çырма май паракан сарăм (раскладка) çук пулсан ăна КУНТАН илме пултаратăр.

Permesitaj HTML tegoj:

... ... ... ... ...

...

...

...

...
... ...
    1. (Ĉiuj tegoj devas esti skribitaj laŭregule. Se tego bezonas fermon - ĝi devas esti fermita)


Orphus

Reklamafiŝoj

Kalkuloj

 
Pri la retejo | Statistiko
(c) 2005-2010 Chuvash.Org. Demandoj pri retejfunkciado: p-code(a)mail.ru