Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕр ятлă-сумлă çыравçăпа калаçса кайрăмăр. Вăл вун-вун кĕнеке авторĕ, нумай çырать, хаçат-журналта тăтăшах пичетленет. Кĕтмен çĕртен хайхискер:

— Хăш-пĕр редакцире хайлавсене тӳрлетме, улăштарма хăтланни килĕшмест, — тесе хучĕ.

Тӳрех ним хуравлама та аптрарăм. Юлташăм — чĕлхе, стиль ăсти, унăн япалисене чăнах та мĕн тĕкĕнмелли пултăр? Çапах та асăрхануллăн хуравлатăп:

— Редакторсен текста лайăхлатма тăрăшмалла-çке...

— Вăт, вăт! Лайăхлатма. Тепĕр чух вара ăна-кăна пăхса тăмаççĕ... Итле-ха, "тăмпай" тата "тăмсай" сăмахсен хушшинче мĕнле уйрăмлăх пур?

— Уйрăмлăх? Ман шутпа, иккĕшĕ те пĕр пĕлтерĕшлĕ: ухмах тенине пĕлтереççĕ.

— Ман калавра вара "тăмпай" сăмаха "тăмсай" тесе тӳрлетнĕ. Чăвашсен "тăмпай" сăмах та пуррине пĕлмеççĕ-ши? Словаре уçса пăхасчĕ хăть...

Ай-уй, мĕн пулнă паян юлташăма? Кунашкалах чăркăшакан марччĕ-çке.

Хăш-пĕр вулаканшăн ку калаçу ăнланмаллах та мар-и, тен: тупнă, тейĕç, калаçмалли! Анчах тăван чĕлхе пуянлăхĕпе" туллин усă курма тăрăшакансем манпа килĕшесси пирки иккĕленместĕп. Хайхи çыравçăпа та паллах. Унпа калаçăва малалла тăсрăмăр. Ку хутĕнче хаçат-журналта пичетленнĕ /редакцилесе, якатса çитернĕ!/ хайлавсенчи уйрăм йăнăшсене шĕкĕлчеме тапратрăмăр. Акă, пĕр хаçатра çапла çырнă: "Иванов арăмĕпе уйрăлнă". Чим-ха, чăвашсем "арăмĕнчен уйрăлнă" темеççĕ-и-ха? Тепĕр тĕслĕх: "Çамрăк çара кайиччен больницăра сипленнĕ". Мĕнле "çамрăк çара"? Тен, "çамрăк" хыççăн "çын" хушса хумалла пулнă? Е тата: "Чипер юл! — çирĕп алă хĕре хул пуççинчен чăмăртарĕ, ун куçĕнчĕн пăхрĕ, вара çаврăнса уттарчĕ". Ну, мĕнле пек? Куçран пăхакан, утакан алă!

Малалла

1

Хусанти юлташсене

Хăямата янисене ан манăр,

Харкамăн хăйĕн ăраскал.

Салам сире! Аякри тăванăр

Упрать-ха сых ятне вăй-хал.

Е кĕтнĕ кун çитес пулсан пĕр те пĕр —

Эп çунăп иртнĕ хĕрӳпех, —

Ăмăртăва тухан яш-кĕрĕм евĕр,

Вăй-кил кӳртен мăн кĕрӳ пек.

Эп таврăнăп йăвашшăн та хаяррăн —

Çĕршыв туй-çуй тапратнă чух.

Хавхалануллă такмаксем хайларăм,

Туй намăсне ярассăм çук.

Çапла, кĕрӳ килессине ан манăр —

Е çур çĕрте, е кăнтăрла...

Салам сире! Аякри тăванăр

Вăй-хал кӳртме таврăнмалла!..

2

Кĕçтук Иванова

Эп курнă тĕнчере чĕр тамăк,

Эп курăп çăлăнăç кунне!

Саламлăн уçăлать ытамăм

Паян, çĕршывăм, сан енне.

Эс манăн шанчăка сыхлатăн

Хаяр та шалкăм кунсенче.

Чĕпписене шыран хăлатăн

Вĕçетĕн ман шухăшсенче...

Каллех ак Атăлăн тав-шавĕ

Мана йыхравлăн тухатать...

Малалла

Ах, ку кăçалхи çанталăка! Хĕл ларчĕ-и е кĕркунне хăйĕн вăхăтне малалла тăсать-и? Юр çусан пăртак выртма тă ĕлкĕреймест — ирĕлме тапратать. Ара, ав мĕнле ăшă. Хăш чух çумăр та йăслама тапратать. Халĕ те ак... Ай!

Урамра юр хыракан Мавра кăшкăрсах ячĕ: ури темĕнле лакăма лекрĕ те хĕрарăм, тытăнса тăраймасăр, çĕре йăванчĕ. Тăма тесе аллисем-пе тĕревленчĕ, анчах урисем татах аялалла путрĕç. Хăямат япали! Хайхи канава лекрĕ иккен. Юр хупланă та - курăнмасть...

Канавран аран-аран тапаланса тухрĕ карчăк. Хăй йăлт пылчăкланса пĕтнĕ: тăм лайăххăн шăнма ĕлкĕреймен иккен. Вараланнă тум тирне юрпа сăтăра-сăтăра тасатнă май Мавра сасăпах мăкăртатрĕ:

— Вăт ырлăх сана, ват супнă! Газ ырлăхĕ. Атту хăçантанпа кĕтсе, ĕмĕтленсе пурăнатăн ăна. Çуркунне темле пулĕ-ха тата. Шыв канав тăрăх урама çурса кайĕ те... Эх, хăйне илсе килесчĕ халь кунта, çав карма çăвар депутата!

Хĕрарăм суйлав умĕнхи вăхăта аса илчĕ. Депутат пуласшăн çунаканни яла килнĕччĕ ун чухне. Çамрăкскер, темĕнле ферма... Э-э, çук, фирмăра ĕçлетĕп тет... Пуянскер ĕнтĕ. Чĕлхи яка: явăнать те явăнать, юхтарать те юхтарать пĕр вĕçĕмсĕр. Мĕн кăна туса пама шантармарĕ-ши! Кăçал яла газ кĕртеççĕ, авă, канавне чавма пуçланă... Чăнах та, чавса пĕтерчĕç. Анчах суйлав иртрĕ те - ĕç чарăнчĕ. Никама та кирлĕ мар. Канавĕ вара ишĕлет...

Малалла

Чул çыран хĕрринче пĕчĕк пӳрт,

Юр тултарнă мăрйийĕ таран...

Мăнакка, хăвăртрах уçса кӳрт,

Çитсе ӳкрĕм паян эп аран.

Ураран ӳкерен шартлама

Кун каçа муталарĕ пире.

Ни ĕçпе, ни вутпа ăшăнма,

Тумтирри тумтир мар-çке çире!..

Чĕрт, аппа, вучахна... Çак яшка...

Салтăнам... Ăшăнма эп ларам...

Малашне те пулсан çакнашкал —

Тĕнчере пурăнни те харам...

Куллен-кун хăшкăла-хăшкăла

Хырăмшăн хырăмпа шăвăнан.

Çынлăхран кăларан мăшкăла

Хăçанччен тӳсмелле-ши, тăван?..

Çун, вучах! Ĕнтĕркенĕ вăй-хал,

Тепĕр хут йăл илсе амалан.

Курасси, тен, нумай,

Пурнасси, тен, сахал...

Мĕн пулать, мĕн килет —

Тапалан!..

Çăлтăр витĕр çул курăнать,

Куççуль витĕр кун курăнать...

Çунатăм, юлатăн. Ан макăр.

Салтак пек маттур уйрăлар.

Ман çул — çăлтăр витĕр — тап-такăр,

Ман кун — куççуль витĕр — уяр.

Пире çурçĕр çилĕ ыталĕ,

Ачашлĕ кăра шартлама.

Çуталĕ жандармăн медалĕ,

Вăл памĕ çулран аташма.

Спасибо! Савса ывăлларĕ

Мана Сармантей самани.

Юрлар-и, кулса уйрăлар-и?

Тен, ĕмĕрлĕхех... чун савни!..

Çĕр-шывăм, çĕр-шывăм, мĕн кирлĕ сана?

Мĕскер эс ыйтатăн? Мĕскер ăмсанан?

Пуянлăх, хаваслăх е ĕмĕрлĕх ят

Е иксĕлми паттăр, асамлă хăват?...

— Калаç-ха манпа! — Караппăл арăмне чарма тесе аллине тăсрĕ.

— Мĕ-ĕн? — Наçтук тĕлĕннипе куçне чарса пăрахрĕ. — Санпа калаçмалла-и? Çук, ан та кĕт. Ыран ирех тăмалла, ĕçе каймалла.

— Упăшкуна пăртак та пулин хĕрхенмелле ĕнтĕ. Кунĕ-кунĕпе килте пĕччен лар-ха. Никампа сăмах хушма çук.

Çывăрмалли пӳлĕм алăкĕн хăлăпне тытнăскер, Наçтук тăпах чарăнчĕ, каялла çаврăнса Караппăла тĕсесе пăхрĕ те сасартăк... ахăлтатса ячĕ.

— Ай, мĕскĕн! Тунсăхлать эппин кунĕ-кунĕпе ĕçсĕр ларнă май. Калаçакан çук унпа. Ха-ха-ха!

Пенсие тухнă хыççăн вăл килте ларас темерĕ, хăйсен çуртĕнче пурăнакан темиçе хĕрарăмпа пасарта тĕрлĕ япала сутма тытăнчĕ. Атту пенси пысăк мар. Хваттер укçи, ытти тӳлев çулсерен ӳсет — укçа ăçтан çитерĕн?

Малтанхи вăхăтра пасара Караппăл та тухкаланă. Тĕрĕссипе, ячĕ урăхла-ха ун — Куçук. "Караппăл" вара... Темиçе çул каялла. Куçук таçтан чăвашла кивĕ кĕнеке тупса таврăннă. Казах акынĕн Джамбул Джабаевăн пĕр сăввинчи "Эп хам та, караппăл пек ватăлнă çын, садпа пĕр танах ешереп" текен сăмахсем килĕшсе кайнă-ши ăна — ас туса юлнă вĕсене. Çынсен хушшинче те мăрла-мăрла çӳренĕ. Вăт çакланнă хайхи ят: Караппăл та Караппăл...

Малалла

Ӳпкевпе çĕнĕрен

Кăмăла эс ан хуç.

Пĕр çавра чĕререн

Юрласа чуна уç.

Мĕн пулса иртнине

Маннă эп. Эс те ман.

Çыннăн мар малашне, —

Малашне эпĕ сан.

Эп çава туптанине

Пăхса тăтăм киленсе.

Умĕнчи хĕр çавине

Туптать каччă тимлесе.

Каччă йăпăрт сисиччен

Пăхса илчĕ хĕр çине.

Мăлатук кĕтмен çĕртен

Çапрĕ ун пуç пӳрнине...

Хĕрĕ хӳхĕм те ĕçчен.

Ĕçчен алăллă каччи.

Сăмах май кăшт систерсен,

Халех пулăттăм евчи.

Йăпатать вăл,

Вăл сиплет.

Тухатать вăл.

Вăл йĕртет...

Арçынна та вăл хăйне —

Кирлĕ-тĕк — итлеттерет.

Хăй арçын чĕрçи çинче

Юр пĕрчи пек ирĕлет.