Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

(юмах)

1812-мĕш çулта Наполеон çарĕ Раççей çине тапăнса килет, ăна çĕнтерме аслă полководеца Кутузова çар пуçлăхĕ пулма суйласа лартаççĕ. Кутузов ертсе пынипе вырăссем Наполеон çарне — французсене çапса аркатаççĕ.

Кутузов границăран инçех мар, нимĕçсен Бунцлау ятлă хулинче вилет, анчах та унăн чĕри сӳнмест, вăл яланхиллех хастарлăхпа юрату туйăмĕпе пĕр чарăнми тапать.

Хастар полководеца Санкт-Петербург хулинче Хусан соборĕнче пытараççĕ.

Склепа (тупăк лартма çĕре чавса тунă вырăн) Кутузов кĕлеткине хураççĕ, чĕрине юнашар ятарлă кĕмĕл савăта ĕмĕрлĕх упранма пуçтарса хураççĕ. Хастар çар пуçĕн, Кутузовăн чĕри, тапса тăнă чухне çĕршыв çине никам та тапăнма хăймĕ!

Кĕмĕл савăт вунă çăра айĕнче упраннă. Ăна нимĕнле тăшман та вăрласа каяйман. Кутузов чĕри тапнă вăхăтра Раççей халăхне нимĕнле тăшман та çĕнтереймĕ!

Анчах та 1941-мĕш çулта Гитлер пирĕн çĕршыв çине тапăнса килет. Совет Çарĕн салтакĕсем темĕнле хастар çапăçсан та фашистсем Мускав патне çывхарса çитеççĕ.

Совет халăхĕ Кутузов чĕри çинчен каланă халапа аса илет, ăна склепран кăларса фашистсене хăратма шутлать, хастар полководец чĕри фашистсене хăратса хăваласа ярасса шанать. Склепа уçаççĕ те тĕлĕнсех каяççĕ. Тупăкĕ хăй вырăнĕнчех, анчах та кĕмĕл савăт çухалнă!

Малалла

Каччă чунĕ, чăнах, пархатарлă:

Те пĕлес килнĕрен умрине,

Хĕрхенсе, тен, эп юмăç пăхтартăм

Виç ачаллă чикан майрине.

Те чунтан вăл каларĕ — пĕлместĕп,

Суеçтерчĕ-и, тен, — пурпĕрех:

«Аллăра паллă çын пулăн эсĕ,

Унччен пулĕ кăштах хĕнтерех».

Ĕненместĕп пачах тĕшмĕше эп.

Леккелетĕп хутран хĕнлĕхе.

Парăнмастăп ăна, кĕрешетĕп.

Çывхаратăп çапла хĕрĕхе.

Хĕрӳрех кунсерен чун кăварĕ,

Араскал тилхепи аллăмра.

Леш майра тĕрĕсех, тен, каларĕ. —

Паллă пулĕ йăлтах аллăра.

Эс мана кăшах та шеллеместĕн.

Эп вара сана усал туман.

Нимĕн те туймастăн эс, сисместĕн.

Сан пекки, каçар та, эп курман.

Эп пит хӳхĕм мар, паллах, пĕлетĕп.

Юмахри мăнаçлă паттăр мар.

Темшĕн-çке мана эс телленетĕн

Каçсерен, хупсассăн куçăма.

Тĕлĕкре кăна сана савмашкăн

Çырнă-тăр Турри мана... Мĕнех...

Пурпĕрех килет ман тав тăвассăм

Эс тĕлленнĕ çут самантсене.

С.Асамата

Ăçта эс, манăн тунсăхлă кĕслем?

Сана тахçантанпах алла илмен эп.

Ĕсĕклесем, чĕрем, ĕсĕклесем...

Куççулĕм юх — эп саншăн именместĕп.

Çак чунсăр, тĕксĕм, сулхăн тĕнчере

Никам та никама та шеллемест-мĕн.

...Шеллеттерес килет-çке пурпĕрех,

Шеллеттерес килет хăйне этемĕн.

Эп этем мар-им? Ман чĕре, ман чун

Суранланса та ыратмастъ теетрим?..

Эсир хаваслă эп хурланнă чух.

Е хăвăр хурланассăр çук теетрим?

Ăçта эс, манăн тунсăхлă кĕслем?

Сана тахçантанпах алла илмен эп.

Ĕсĕклесем, чĕрем, ĕсĕклесем...

Куççулĕм, юх — эп саншăн именместĕп.

Кĕр кунĕнче карла-карла кăнтăралла

Картин-картин вĕçеççĕ кайăксем:

«Кайри мала, хур кайăксем, кайри мала!» —

Чупаттăмăр эпир, шăпăрлансем.

«Кайри мала» тенин пĕлтерĕшне-тĕшне

Ун чух, паллах, ним чухлĕ ăнланман.

Анчах туйнах-тăр çав сăмах асамлăхне,

Вăл куçнă çавăнпа ламран лама.

«Кайри мала!» — хыçа юлать ав ӳре хур,

Çамрăкраххи тухать ун вырăнне.

Çапла чакать, чакать умри мĕнпур хĕн-хур —

Тăсаççĕ кайăксем хăйсен çулне.

Этемлĕх те çавах, пырать çав çул-йĕрпех

Темле чăрмав пулсан та умĕнче,

Ăна вăл пурпĕрех çĕнет-çĕнтеретех —

Кайри мала туртать паян кунччен.

Мĕнех, каллех килет кĕр кунĕ — каймалла.

Иртеççĕ çаплипех кунсем, çулсем.

— Кайри мала, хур кайăксем, кайри мала! —

Чупаççĕ кăшкăрса шăпăрлансем.

Пĕррехинче эпир тантăшсемпе шыва кĕме кайрăмăр. Кунĕ лăпкă та тӳлек, хĕвел хĕртсе пăхать, ăшă çил çан-çурăма лăпкать. Пирĕн ял кӳлли икĕ урам хушшинче сарăлса выртать. Кӳлĕ йĕри-тавра çамрăк хурăнсем ешереççĕ. Шывра хур-кăвакал ишет, вăхăтăн-вăхăтăн чарлан вĕçсе иртет. Шывĕ тăрă, пулăсем ишсе çӳрени курăнать.

Кӳлĕ хĕррине çитнĕ-çитменех хывăнтăмăр та шыва сикрĕмĕр, пĕр-пĕринпе ăмăртмалла ишме пуçларăмăр. Эпĕ кӳллĕн тепĕр çыранĕ енне ишсе каçрăм. Кӳлĕ сарлака, çавăнпа хытах ывăнтăм. Шывран çыран хĕррине тухса канса илме шутларăм. Нумаях та лармарăм, кӳлĕ хĕрринчи тĕмсем хушшинче темĕнле чăштăртатнă сасă илтрĕм. Çав сасă еннелле утрăм. Утса çитрĕм те хăранипе чутах кайса ӳкеттĕм: ман умра шап-шурă лаша тăрать. Тĕкĕсем шап-шурă курăнаççĕ, кăнтăр кунĕнче çутатаççĕ. Çутăран мар-ха, лашан çамки çинчи мăйракаран тĕлĕнмеллипех-тĕлĕнтĕм эпĕ.

Ут тăпах тăрать. Мана вăл килĕше пуçларĕ. Эпĕ ун патнерех пытăм та ăна ачашларăм. Вăл темшĕн хăраса кайрĕ.

— Ан хăра, эпĕ сана тĕкĕнместĕп.

— Эсĕ мана ачашларăн, ăшă сăмахсем каларăн. Ку таранччен мана никам та ачашламан. Пурте мана курсан хăраса каяççĕ, часрах пăрăнса тараççĕ. Эсĕ пĕртте хăрамарăн, — терĕ лаша этем чĕлхипе. Манран хăраманшăн эпĕ санăн ĕмĕтӳсене пурнăçлама шантаратăп. Кам эсĕ? Мĕн ятлă?

Малалла

Кашни ăру ĕненĕвне

Упрать пĕр самана кăна.

Ĕненмесен этем хăйне,

Йăван та юл мăн çул хĕрне.

Кашни ăру ăс-хакăлне

Туптать пĕр самана кăна.

Вăл çав ăс-хакăл аллине

Парать çĕр-шыв ăраскалне.

Кашни ăру ĕçне-хĕлне

Курать пĕр самана кăна.

Хурать те тараса çине,

Килес ăру парать хакне.

Панельлĕ çĕнĕ çурт чӳречинчен

Пăхса ларать салхуллăн вата карчăк,

Те çут куççуль юхать ун куçĕнчен,

Те йăлтăрать сӳнме пĕлмен çут шанчăк.

Ырми-канми ĕçленĕ-тĕр ялта.

Тен, халиччен алне тытман туя та.

Эп хам та ял ачи-çке, тупата, —

Ун тунсăхне чĕремпеле туятăп.

Сисетĕп: чунĕпе вăл ялĕнчех,

Хăйне курать кĕтӳ кĕртме тухассăн.

Анчах вучахĕ сӳннĕ килĕнче,

Çавăншăнах сывлать-тĕр халĕ ассăн.

Ĕмĕчĕпе вăл халĕ те ялтах,

Унти масар çинче — мĕнпур тăванĕ.

Хула таврашĕ ют ăна йăлтах,

Анчах та ватлăхра мĕскер тăвайăн?

Панельлĕ çĕнĕ çурт чӳречинчен

Ăçта пăхан — унта тĕтре те тĕтĕм.

Ват карчăка хĕрхентĕм чĕререн,

Сисмесĕрех унпа пĕрле эп йĕтĕм.

Çур.

Çу.

Кĕр.

Хĕл.

Улмуççи çеçке çурать.

Панулми пиçсе çитет.

Панулми çĕре ӳкет.

Çур.

Çу.

Кĕр.

Хĕл.

Хĕрарăм ача çуратать.

Ача, ӳссе, çын пулать.

Çын тупăкра выртать.

Çур.

Çу.

Кĕр.

Хĕл.

Ик енче — ик чăнлăх.

Варринче — чĕре.

Тĕттĕме çĕнсе

Çунакан чĕре.

Ик енче — ик çиçĕм.

Варринче — куççуль.

Вил тăпри çине

Ӳкекен куççуль.

Ик енче — ик пурнăç.

Варринче — асап.

Ĕненме, тӳсме

Хистекен асап.