Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Мана асра ан тытăр, тусăмсем,

Эп сирĕн шавлă ушкăна

Хаваслăх кӳреймерĕм.

Пĕрре салхун кулса кăтартрĕ те Илем,

Текех эп тунсăхсăр

Пĕрре те çӳремерĕм.

Шалти çутта сăнанăскер, тен, эп

Куна каçран, каçран куна

Уйăраймарăм.

Паян кунччен килессине кĕтеп.

Анчах çырнине-çке

Тупаймарăм.

Çавах мана ан манăр, тусăмсем,

Манас пулсассăн та

Пĕрре те кӳренместĕп.

Пĕрресалхун кулса кăтартрĕ те Илем,

Текех эп тунсăхсăр

Пĕрре те çӳрейместĕп.

Тапăртатса тăрать тур лаши…

Мĕншĕн тапăртатать урхамах?

Пурнăçĕ ытла та хурлă-ши?

Е кĕтет ăна телей çăтмах?

Е шиклентереççĕ çав ута

«НЛО» текен «турилккесем»?

Çавăнпа вăл çуйлă çĕр хута,

Тĕк тăмаççĕ унăн урисем?

Тен, вĕçсе каясшăн вĕсемпе

Хурлăхлă хуркайăк çулĕпе?

Тен, хăйĕн асамлă ăсĕпе

Пегас пек вĕçесшĕн çĕрĕпе?

Тапăртатса тăрать çилçунат,

Тен, кĕтет ăна инçет-кĕтрет?...

Урапа е çил-çуна пулсан

Пур «НЛОран» та вăл иртет!

— И-ха-ха-а! — тесе кĕçĕнет те кĕçĕнет урхамах. Темĕн каласшăн вăл Серкуçа, малти урисемпе кукалет, пуçне сулла-сулла илет. Тин çунă юр пек шурă тĕслĕ вăл. Çилхи яка та вăрăм, пĕр-пĕр асамçăн сухалне асаилтерет. Куçĕсем янкăр кăвак тӳпе тĕслĕ, çутă таса. Кĕлетки çаврака, шăмшакĕ палăрмасть. Мĕн ку?! Урхамахăн ангел пек суначĕсем те пур.

— Кай, кай ман умран, — шикленсе çăварне уçрĕ Серкуç, аллисемпе сулкалашса илчĕ. Шурă урхамах кăшт айккинелле вĕçсе кайрĕ те чарăнчĕ. «Ан хăвала мана. Эпĕ сана малашне çул кăтартса пырăп», — çын пек калаçма пуçланă тĕлĕнмелле чĕрчун.

— Манăн пурнăçри пуласлăх пирки пĕлетĕн–ши эс?

— Çапла, ут ман хыççăн.

Урхамах ăна килĕшӳллĕ пысăк та капмар çурт патне илсе çитернĕ. Серкуç тĕлĕннипе аллисемпе икĕ пĕççине çапа-çапа илнĕ.

— Ай-ай, питĕ чаплă кермен-çке ку, — хăй хĕпĕртенине пытарайман каччă.

— Çакăнта пурăнма пуçлатăн эсĕ малашне. Эпĕ вара сана пулăшса пырăп, — тенĕ урхамах.

— Усалли урхамахпа, ырри ырханпа, тенĕ ваттисем. Эсĕ мана таçта, тĕрмене кĕртсе ярасшăн мар пулĕ те, — утма пуçласан чарăнса тăнă Серкуç.

Малалла

Кунта ман ĕмĕтĕм пит чĕнчĕ,

Пăхатăп тавралла вут-хĕмлĕ куçăмпа.

Эй, савнă çеçенхир, пуласлăх çĕнчĕ,

Эс ирĕкре, туслаш пуласлăхпа.

Абай çĕршывĕ тулăх та илемлĕ,

Кунта юрлаççĕ ирĕклĕх çинчен.

Эс, маттур çын çуратнă çĕр, техемлĕ,

Мана та хĕмлентер хĕвел шевлипелен.

Ачалăх иртрĕ пит васкавлăн,

Ак ватлăх куçăм умĕнче...

Ăçта-ши, эсĕ, ăраскалăм?

Е унсăр çакă çут тĕнче...

Манаймăн тайлăк картана,

Атте ăна тӳрлетнине.

Çемье ӳссе пырсан ялан

Хушатчĕ çĕнĕ пӳлĕмне.

Кĕпи çанни чавса таран:

Анне чуста çăрать ирпе.

Пире тӳшек çинчен тăрсан

Сăйлатчĕ ăш икерчĕпе.

Пулла çӳреттĕм эп çулла,

Курăк çулаттăм улăхра.

Кĕрпе васкаттăм вăрмана

Çырла, кăмпа эп пуçтарма.

Куçа хупсассăн çывăрма

Умран хĕл кунĕ çухалать.

Сĕве мăнаçлăн курăнать,

Ун хĕррипе хăмăш кашлать.

Сарă хĕвел сивĕнсе лăплансассăн,

Сивĕ пăр пек ир енне çутатасан,

Сивĕ хĕл кунĕ çулла алхасассăн —

Хăйăр çине сивĕ юр тăкăнсан,

Вĕçсĕр инкек çитейсе ахăрсассăн,

Вилĕм çулсан та çынна ураран

Пĕлĕп ялан — эсĕ пурпĕр шанатăн,

Пĕлĕп ялан — эсĕ пурпĕр саван.

Пĕтĕм чăн тус тăшмана тухайсассăн,

Виçĕ пуса хумасан чунăма,

Эп çĕр çыртса тупа тăвăп юлташшăн —

Эпĕ ĕненĕп ялан тусăма.

Эпĕ хутаçлă пулсан ыйткаланчăк,

Юр юрласан та тухнишĕн юртан:

Пĕлĕп ялан — эсĕ пурпĕр шанатăн,

Пĕлĕп ялан — эсĕ пурпĕр саван.

Пĕтĕм инçет çăлтăрсем сӳнейсессĕн,

Шывсăр юлсассăн мĕнпур океан,

Пурпĕр çăлма кая юлнă тесессĕн —

Çакă тĕнче тусан пулĕ пулсан,

Шелсĕр вут-хĕм ыйтамне Çĕр путсассăн,

Çĕрĕн пĕр ячĕ юлайрĕ пулсан:

Пĕлĕп — чĕрӳ сан манпа çеç пуласшăн,

Пĕлĕп ялан — эсĕ пурпĕр саван.

Эп пирĕшти пулайса вĕçсĕр шырăп,

Тупăп чăн вырăн пĕрле пурăнма,

Чун-чĕрепе пĕр эп саншăн кĕл тăвăп

Сан чĕр çине хурайса пуçăма.

Малалла

Каç пулсассăн пĕринче

Урама эп тухрăм.

Хурăн пĕрене çинче

Сăмахлать пĕр ушкăн.

Тавлашаççĕ пит хĕрсе,

Тем çинчен пуплеççĕ.

«Шыв шуйттанĕ вăл», — тесе

Пĕр-пĕрне пӳлеççĕ.

Шĕвĕрккесем выртмара

Курнă-мĕн хăратмăш —

Ял вĕçĕнчи çырмара

Пурăнать тухатмăш.

Те суяççĕ, те чăнах —

Ним те ăнланмарăм.

«Тĕрĕслетĕп паянах», —

Ăшăмра шутларăм.

Сĕм çĕрле пĕве хĕрне

Сыхламашкăн антăм.

Çăра хăмăшлăх айне

Меллĕ вырăн турăм.

Эп пĕр авăк сăнаса

Таврана пăхатăп.

Темĕнле чĕрчун пусса

Иртнĕ йĕр куратăп.

Урлăш-тăршшĕ чăннипех

Виçĕ аршăн пулĕ.

Пĕрре ярса пуснипех

Утăмлать пит вирлĕ.

Ман çан-çурăм çӳçенсе

Кайнине сисетĕп.

Хăраса та шикленсе

Тăр-тăр-тăр чĕтретĕп.

Çаврăнмасть чĕлхе пачах,

Палăк пек хытатăп.

Самантран хам çавăнтах

Таçталла каятăп.

Те утатăп, те пачах

Малалла

Çĕр чăмăрĕ çинче мĕн авалтанпах лаша тĕп фигура шутланнă. Ялсенче çеç мар, пысăк хуласенче те унăн вăйĕпе анлăн усă курнă. Ун чухне, чăнах та, техника мелĕсемпе ĕçлеме те, çӳреме те май килмен, мĕншĕн тесен вăл пулман та. Çавăнпа та пĕтĕм йывăр ĕçсене лашасемпе пурнăçланă, инçе çула та вĕсемпех тухнă. Хуласенче хальхи пек автобус-троллейбус, такси е ытти автотранспорт чупман: пассажирсем (пуян купса-помещиксем е пысăк влаçри çынсем) тачанкăпа тăрантас е урапа-çуна çинче ларса çӳренĕ. Вĕсене ятарлă ямщик-извозчиксем турттарнă.

Ялсенче вара, колхозсем йĕркеличчен, хресченсем лашасем те усранă, паллах, пурте мар ĕнтĕ. Вĕсемпе хăйсен тата кӳршĕсемпе çывăх тăванĕсен çĕр лаптăкĕсене сухаласа панă, вăрмантан вутă-шанкă турттарнă, Шупашкарпа Кăрмăш е Çĕмĕрлепе Етĕрне тата юнашарти Выла пасарĕсенче час-часах пулкаланă. Сăмах май, пирĕн Пётр Савельевич (1886-1921) ассатен те килкартинче, ытти выльăхсемсĕр пуçне, лаша тата урапа-çуна пулни паллă. Хĕллехи пĕр ăшăрах кун манăн асаттепе (Александр Петрович Савельев (1920-1983) — учитель-фронтовик, ВЛКСМ Советски райкомĕн пĕрремĕш секретарĕ, культура пайĕн инспекторĕ тата колхозпа ял Совет председателĕ) кил хушшинчи юр купи çинчен çунашкапа ярăннă. Ăнсăртран вуннăри Сашăн çунашки лашан хыçалти урисем çине пырса çапăннă. Утă-улăм çисе тăракан урхамах тапса янă та ача йăванса кайнă, куç харшин аялти пайĕ çурăлнипе юн юхнă. Юрать-ха амăшĕ (Марфа Павловна (1882-1979) ăна çав лашапах çывăхри Упакасси больницине илсе çитернĕ те Фёдор Тайков (1882-1948) врач-окулист шкул ачине пулăшу панă...

Малалла

Çаппа çарамас çӳрес килет:

Çутçанталăк пайĕ эп.

Чунăма уçса парас килет!..

Ăнланаймастăр çав — пĕлеп.

Ирĕкре çунатсене сарса

Тӳпене вĕçес килет!

Читлĕхре ларатăп хуйхăрса...

Унта ларнă çын — пĕлет...

Хирпе утса пырсассăн

Ачашшăн ăшă çил лăпкать.

Инçе çула тухсассăн

Аннемĕн пилĕ пулăшать.

Каварçă тăшмансем манне

Çапса хуçаймĕç чунăма.

Вĕсем умри тĕллевĕме

Чараймĕç-çке пурнăçлама.

Таптасшăн ырă кăмăла,

Тен, айăпĕ хамра хăш чух.

Тухас килмест ман усала,

Кӳрентермещкĕн шухăш çук.

Ан çилленсемĕр, тăвансем,

Кӳрентеретĕп пуль хăш чух.

Каçарăр, ыратать чĕрем...

Ăнланăр, çиллĕм манăн çук.

Аттепе ирех паян

Тул çутăлнă-çутăлман

Вăрмана лаша кӳлсе

Кайрăмăр-çке кăмпана.

Хам тилхепене тытса,

Но-но-но! тесе пырса

Юртăпа та сиккипе

Чуптаратăп кĕсрене.

Урхамах мана итлет.

Сиккипе вăл пынă май

Манăн чунăм савăнать.

Мухтаса атте калать:

— Ах, эс, ывлăм, пит маттур,

Юратсан эс лашана

Малашне ута кӳлме

Вĕрентетĕп эп сана.

Савăнса ши! шăхăрса

Эп пыратăп ахăрса.

Ак кĕретпĕр вăрмана,

Тăрататăп лашана.

Юртăпа киле килме,

Вăй та кĕтĕр-ха тесе

Лашана эп хаваспах

Утине парап хурса.

Ак пире кĕтнĕ пекех,

Вăрманта мĕн чул кăмпа!

Кăрăçпа уплюнккана

Эх тататпăр савăнса!

Карçынкка тулсассăнах

Кайрăмăр эпир киле.

Пиччепе анне чăнах

Пит мухтарĕç-çке пире.

Çак пуянлăх вăрманта,

Вăйĕ-халĕ лашара.

Учĕ сывă пулсанах

Çăмăллăх пулать чăнах.