Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Сурăм шывĕ хĕрринче,

Сурăм вăрман çумĕнче

Пысăках мар ял ларать,

Унта Макçăм пурăнать.

Макçăм çемйи пĕчĕк мар,

Килĕ-çурчĕ пысăк мар.

Пĕртен-пĕри пĕчĕкрех,

Ачи-пăчи купипех.

Мăшăрĕпе иккĕшĕ,

Ачисемпе çиччĕшĕ

Выльăх-чĕрлĕх усраса

Пурăнаççĕ савăнса.

Ялти пурнăç çăмăл мар,

Килти çĕрĕ пĕчĕк мар.

Ытлă-çитлĕ пурăнма

Тивет самай тар тăкма.

Сухине те тумалла,

Тыррине те акмалла.

Ешĕл курăк хăпарсан

Часрах ăна çулмалла.

Тырри-пулли сахал мар

Кирлĕ выльăх усрама.

Макçăм хăйне пулăшма

Тиха илет усрама.

Лашаран усси нумай

Пулăшать çынна пĕрмай.

Хуçалăхри пурлăха

Çăмăл пулĕ пуçтарма.

— Манăн ырă урхамах,

Эп ĕçлеттĕмччĕ хамах.

Çурăмпа суха туса

Ларчĕ пилĕк авăнса.

Иксĕмĕр пĕрле пулсан

Пурнăç пырĕ-ха ăнса, —

Терĕ Макçăм тихине

Пĕлесшĕн ун кăмăлне.

Малалла

Хĕвел тухайман-ха. Шурăмпуç шупăрне сиреймен ирхи тӳпе ăна кĕтсе илме хатĕрленет. Ыйхăран вăраннă çынсем ĕçе васкаççĕ.

Анюк паян кăвак çутăллах ура çинче. Эрне каялла чирлесе ӳкнĕ амăшĕн сывлăхĕ хавшаса пыни унăн ыйхине вĕçтерчĕ. Вăл хăвăрт тумланчĕ те тухтăр патне васкарĕ. Чупнă евĕр утрĕ.

Тухтăр хĕрарăма пăхнă хыççăн хăрушă хыпар пĕлтерчĕ: «Сирĕн аннĕр питĕ йывăр чирленĕ, унăн пурăнас кунĕсем шутлă кăна юлнă». Ку хыпар Анюка чукмарпа пуçран çапнă пекех пулчĕ. Унăн амăшĕ хайсене, Анюкпа пĕчĕк йăмăкне çак çĕр çине тăлăххăн тăратса хăварма пултарнине ĕненес килмерĕ. Мĕнле пурăнĕç-ха вĕсем малашне?

Хĕрача куççульне шăлмасăрах урама тухса чупрĕ. Хăй ăçталла чупнине ăнланмасăрах чупрĕ те чупрĕ. Юлашкинчен вăйĕ пĕтсе килнипе çĕр çине тĕшĕрĕлсе анчĕ. Пĕр вăхăт тăн çухатнă пек пулчĕ…

Анюк хăйне такам ачашшăн тĕртнипе куçне уçса пуçне çĕклесе пăхрĕ. Ун умĕнче юпах тиха тăрать. Хăйĕн савăнăçлă куçĕпе хĕрача çине пăхать. «Атя манпа пĕрле выляма. Пăх-ха, пирĕн таврара мĕн тери илемлĕ тĕнче!». Анюкăн куçĕнчен куççуль юхса анчĕ. «Маншăн савăнăçлă кунсем пĕтрĕç пулĕ. Аннесĕр пурăнаймастăп эпĕ». Хĕрача хăйĕн инкекĕ пирки тихана каласа пачĕ. «Мĕнле-ха капла? — тĕлĕнчĕ «чĕлхесĕр янавар». — Ку тĕрĕс мар. Çĕр çинчи кашни ачан амăшĕ пулмалла. Манăн анне — асамçă лаша. Ăна чĕнем-ха. Вăл сана пулăшатех». Тиха вăрăммăн кĕçенсе илчĕ.

Малалла

Çук, тĕлĕк мар, чăнах ку, тĕрĕс.

Каллех-каллех куç умĕнче

Эп савнă хĕр тĕрленĕ тĕрĕ

Романтика — кăвак тĕнче...

Хум хăвалать хума. Ăçта-ши

Вĕсем васкаççĕ çав тери?

Вĕсен, чăнах, тен, тус-юлташĕ —

Чи аякри çыран хĕрри...

Мăнаçлă, харсăр тинĕс лăпкă

Пулать сайра-хутра кăна.

Куратăн-и? Шап-шурă кăпăк

Витет гранитлă çырана...

Ракетă евĕр иртрĕ вăхăт,

Кун хыççăн кун, çул хыççăн çул,

Малтанхи хут шăраннă сăвă,

Пĕрремĕш ăшă калаçу...

Пулмарĕ пурнăç çулĕ тикĕс,

Тăп-такăр çул эп шыраман.

Шавла-шавла, хăватлă тинĕс!

Карап — халь килĕм-çуртăм ман...

Хум чуптăвать хума. Ăçта-ши

Каллех тĕл пулĕç çак хумсем?..

Тĕрлет çĕн тĕрĕ хĕр-ăстаçă,

Çиппи — ман чĕремри хĕлхем.

Те, хĕрсем сана, ват хурăн,

Парнеленĕ яш илем.

Саншăн пуль тапать сатуррăн

Канăçа пĕлмен чĕрем.

Килĕшет чăнах, ырлатăп,

Симĕс тутăр, шур кĕпе.

Кĕркунне вара, ытла та,

Эс сар тутăрпа чипер.

Кĕслӳпе те чаплă эсĕ:

Шăнкăр çăл пур айăнта.

Илемли тăван кетесĕн

Эс кăна пек çакăнта.

Шалти хăртна — тытать тăна...

Вăрман вăл пулнă... халь ана.

Урак-паттăр кассисем

Хăртнă вăрман çулсерен.

Уй-хир тума, пӳрт-çурт лартма

Тата тыр-пулăллă пулма.

Вăрмане пулнăран шалта

Вăрманăн варринче тата

Кĕмешкĕн тивнĕ чăн шала

Касса хăртма кăкла-кăкла.

Умри вăрман «Каçонни» халь,

Хыçри вăрман «Сакасни» халь.

Петĕр патша вăхăтĕнче

Юман суйланă ку енче

Патшан карапсене валли...

Çитнех кунта патшан алли.

Юмансене сăкăтсенне

Ниçти юман çитменнине

Тупса хакланă суйласа

Чăн çирĕп пулнăран шанса.

Çапла вăрманăн ячсене

Парса хăварнă ĕмĕрне

Патша матросĕсем ун чух:

«Вăрман патшан, кĕрсе ан тух», —

Тесе калаçнă халăхра

Вăрман енне пăхса хăра.

«Шалти хăртна» та ячĕпе

Тата хăй тивĕç ĕçĕпе

Пурнатĕ халăх ăсĕнче...

Йĕр çухалмасть ыр çĕр çинче.

Ака, 2003.

Хĕвел анса пытансан,

Çĕре сĕм каç хупласан

Тухрĕ кашкăр йăваран.

Шăршласа вăл сывлăша,

Уйăрса пур-çук шăрша

Кашкăр кайрĕ шухăша:

Ăçталла çул тытмалла?

Ăçта çити чупмалла?

Кама тытса пăвмалла?

Виç уй урлă — Юнпата...

Сурăх ферми вăл ялта.

Кашкăр чупрĕ çавăнта.

Ертсе хăйĕн эшкерне

Хĕтĕрте пĕр-пĕрине

Пуçлама сунар ĕçне.

Улăм витнĕ фермă çи —

Япăхрах çав çăраççи...

Тата çук тăк хуралçи.

Нарăс, 2000.

Пĕррехинче эпĕ Чăваш çĕрĕнчи колхоз пасарне кайрăм. Лаша туянас терĕм, анчах килĕшекеннине тĕл пулмарăм. Нимсĕрех тухса каяс тенĕччĕ — пĕр урхамахĕ ман çине питĕ тилмĕрсе пăхнине асаилтĕм те çав тĕле пытăм. Хакне ыйтмасăрах хуçине мĕн пур укçана кăларса патăм. Урхамахĕ савăннипе мана чуптусах илчĕ. Киле çитсен лашана лупасайне ятăм. Ăна Ленук ят парас терĕм. Малалла ку лашапа мĕн тумаллине пĕлместĕп-ха.

— Апат кĕрсе çиес те, кайран куç курать, — тесе шухăшларăм.

Апатланнă хыççăн лашана çăкăр чĕлли пама шухăшларăм. Тухсан пăхатăп та — урхамах кенгуру хăмласа панă! Эпĕ тĕлĕннипе лак кайса лартăм. Вара кенгуруна илтĕм те çын куриччен шыва кайса перес терĕм. Урхамах питĕ кулянчĕ пулмалла: апат та çимест, шыв та ĕçмест. Вара эпĕ ăна шыв хĕррине кайса кăкартăм. Каçпа лашана илме кайрăм. Пăхатăп та — лаша шывра путатăп тесе кăшкăрать. Эпĕ ăна туртса кăларасшăнччĕ, анчах иксĕмĕр те пĕрле шыв тĕпне анса кайрăмăр.

Шыв айĕнче ман куç-пуç чарăлсах кайрĕ. Ылтăн кресло çинче ылтăн çĕрĕсем тăхăннă, ылтăн алка çакнă, ылтăн кĕпе тăхăннă шыв патши лара парать! Ман урхамах шыври пĕр пулла ярса тытнине курсан патша сиксе тăчĕ те кăшкăрса ячĕ:

Малалла

Ялт! çунать те çăлтăр, чалт! ӳкет,

Тĕксĕм вырăн çеç юлать çӳлте.

Тунсăх чĕрере татах ӳсет,

Шанчăк çухалать ун чух пирте.

Пурнăç вăл çут çăлтăр ӳкнĕ пек,

Çап-çут çăлтăр тӳпере тек юлмĕ.

Тĕттĕм чух пĕр хăйă çутнипех

Пурнăçа улăштармашкăн пулмĕ.

Çутă çăлтăр тӳпере çутма

Ырă ĕç этемĕн тумалла.

Путсĕр пурнăçа улăштарма

Хăвăн çутă çăлтăр пулмалла.

Утă уйăхĕ... Хĕвеллĕ

Çут тĕнче çиçет.

Пур енче те куç кĕретлĕ

Пурăнăç вĕрет.

Улăх тăрăх ĕçлĕ халăх

Утă хатĕрлет:

— Çиттĕр, — теççĕ, — хĕл каçмалăх, —

Хăлхана кĕрет.

Кӳл хĕрне шыв ĕçме анчĕ

Çывăхри кĕтӳ.

Шыв ăшне кĕрсе лăпланчĕ

Пиçнĕрен ӳт-пӳ.

Ах, анчах шăна-пăванĕ

Ут-пĕве çурать.

Хӳтленсе ĕне ăравĕ

Çума çум тăрать.

Вăхăт иртрĕ... вăхăт шурĕ...

Иртрĕ кăнтăр ен.

Ĕнесем тапранчĕç, курăк

Çимелле вĕсен.

Умлă-хыçлă шывран тухрĕç

Шăппăн ĕнĕрсе.

Кай енне вăраххăн утрĕç

Шăрăхран сĕнксе.

Хӳресем кăна выляççĕ

Ĕнесен ку кун.

Пăвансем вăйпах лараççĕ —

Ĕçмеллех вĕт юн.

Ĕнесем хӳре тăратрĕç,

Кайрĕç ĕрĕхсе:

Пĕр самант — куçран çухалчĕç

Вĕтлĕхе кĕрсе.

Сĕрлекен шăна-пăванĕ

Вĕçрĕ йĕрлесе.

Урлă-пирлĕ, каллĕ-маллĕ

Çиçĕм пек çиçсе.

Хыççăнах кĕтӳ ачийĕ

Малалла

Мĕнле калаçатăп,

Çапла эп çыратăп.

Атте чĕлхине —

Анне панине

Ăшра эп усратăп,

Ăшран кăларатăп.